Навігатар: Публікацыі / Статьи

Антоні Мірановіч. Неаунія ў II Рэчы Паспалітай

30 ліпеня 2019

У II Рэчы Паспалітай Праваслаўная Царква не падтрымлівалася аўтарытэтам улады, а толькі атаясамлялася з веравызнаннем захопніка. Падчас акцый вяртання страчанай уласнасці ў Праваслаўнай Царквы былі адабраны больш за 400 храмаў. Змены грамадска-палітычнага ладу ў Савецкай Расіі аслабілі пазіцыю Маскоўскага Патрыярхату, які надаў Праваслаўнай Царкве ў Польшчы аўтаномію, а кіраўніцтва даручыў мясцоваму сабору епіскапаў на чале з экзархам, якія меў паўнамоцтвы мітрапаліта. У 1921 годзе званне экзарха атрымаў Мінска-Тураўскі ўладыка Георгій. У 1918-1923 гадах Праваслаўная Царква ў межах Рэчы Паспалітай налічвала больш за 4 мільёны вернікаў у сямі епархіях. Польскія ўлады, з аднаго боку, імкнуліся да стварэння незалежнай ад Масквы царкоўнай структуры, а з другога – абмяжоўвалі колькасць праваслаўных прыходаў.

Першым мітрапалітам Варшаўскім стаў епіскап Георгій, а пасля яго трагічнай смерці – архіепіскап Дыянісій. Гэты мітрапаліт працягваў намаганні па ўстанаўленню царкоўнай аўтакефаліі. Ён, абапіраючыся на падтрымку дзяржаўных уладаў, 13 кастрычніка 1924 года атрымаў ад Канстанцінопальскага Патрыярхату згоду на ўсталяванне аўтакефаліі. Аўтакефалію Праваслаўнай Царквы ў Польшчы ў перыяд паміж Першай і Другой сусветнымі войнамі прызналі ўсе патрыярхаты і аўтаномныя цэрквы, акрамя Рускай. Самы цяжкі перыяд Польская Праваслаўная Аўтакефальная Царква перажывала ў 1938 годзе, калі, па рашэнню адміністрацыйных уладаў, на Холмшчыне і Падляшшы, было знесена каля 300 культавых аб'ектаў. Канчаткова юрыдычныя пытанні Праваслаўнай Царквы ўрэгуляваў указ прэзідэнта «Аб стаўленні дзяржавы да Польскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы» ад 18 кастрычніка 1938 года.

Адной з найбольшых праблем у часы Другой Рэчы Паспалітай была для Праваслаўнай Царквы ў Польшчы неаунія. Новая зацікаўленасць Ватыкана Праваслаўнай Царквой у Цэнтральна-Усходняй Еўропе ўзнікла ў канцы І-й сусветнай вайны. 1 красавіка 1917 г. Папа Рымскі склікаў Кангрэгацыю па справах Усходняй Царквы, якая прыняла ўсе справы, звязаныя з дзейнасцю ўсходніх абрадаў. У 1925 г. у рамках гэтай кангрэгацыі была створана Камісія «Про Русія», у якой дамінавалі прарасійскія і антыпольскія тэндэнцыі. У Лілі, у Францыі, была заснавана руская семінарыя св. Васілія, пазней вядомая як даследчы цэнтр «Ісціна». У Інсбруку узнік езуіцкі цэнтр, які займаўся падрыхтоўкай місіянераў усходняга абраду. Падобны цэнтр паўстаў і ў Каталіцкім універсітэце ў Зальцбургу. У 1930 г. Камісія «Про Русія» была выдзелена з Кангрэгацыі і непасрэдна падпарадкавана Папе Рымскаму. Камісія «Про Русія» занялася справамі правядзення місіянерскай дзейнасці сярод рускіх, асабліва тых, што пражывалі за межамі Савецкага Саюза. Камісія цікавілася таксама рускім насельніцтвам, якое жыло на межах II Рэчы Паспалітай.

Паралельна з новай усходняй палітыкай Ватыкана польскія біскупы падрыхтавалі планы місіянерскай дзейнасці сярод праваслаўнага насельніцтва. Ініцыятарам гэтых дзеянняў быў біскуп Падляшскі Хенрык Пшэздзецкі, які ў 1923 г. адправіўся ў Рым з планам арганізацыі ў Польшчы каталіцкай царквы візантыйска-славянскага абраду. 21 студзеня 1924 г. Папа Рымскі Пій XI надаў біскупу Пшэздзецкаму паўнамоцтвы заснавання ўніяцкіх парафій, «дзе насельніцтва гэтага пажадае». Гэтыя паўнамоцтвы былі распаўсюджаны на астатнія памежныя лацінскія епархіі: Люблінскую, Луцкую, Пінскую і Віленскую. Тэрыторыі пералічаных епархій і біскупства Падляшскае сталі вобласцю ўнійнай дзейнасці[1]. Такім чынам, Папа Рымскі прыняў бок тых біскупаў польскіх, якія жадалі адхілення грэка-каталіцкага духавенства ад унійнай дзейнасці на Валыні, Падляшшы, Віленскай вобласці, Палессі і Люблінскай вобласці. Лацінскія біскупы лічылі, што грэка-каталіцкі абрад звязаны з украінскім нацыянальным рухам і заключае ў сабе шмат лацінскіх напластаванняў, што можа значна ўскладніць місіянерскую дзейнасць сярод праваслаўнага грамадства. Рымскія каталікі не давяралі таксама місіянерскім здольнасцям грэка-каталіцкага духавенства.

Новы візантыйска-славянскі абрад заключаўся ў захаванні поўнай абраднасці Усходняй Царквы, а таксама ў адначасовым прызнанні Папы Рымскага Галавой Царквы, даданні філіоквэ да Сімвала веры і ўкараненні ў літургічны каляндар некалькіх каталіцкіх святаў. Сінадальны рускі абрад быў прыстасаваны да каталіцкай дагматыкі. Захоўвалася Літургія на царкоўна-славянскай мове, а пропаведзі ў залежнасці ад сітуацыі прамаўляліся на нацыянальных мовах: рускай, украінскай, беларускай і польскай. Не быў таксама зменены ўнутраны выгляд храмаў і богаслужэбных адзенняў духавенства. Інструкцыі Папы Рымскага абвяшчалі, што да часу ўстанаўлення асобнай іерархіі царквы, духоўныя і міране гэтага абраду будуць падпарадкоўвацца мясцовым лацінскім іерархам. Папа Рымскі рэкамендаваў распаўсюджваць унію з дапамогай місіянерскай працы і правядзення дабрачыннай дзейнасці. Місія сярод праваслаўных ўсходняга абраду зыходзіла з пераканання, што гэта эфектыўны метад звяртаць іх у каталіцызм[2].

Папа Пій XI лічыў, што стварэнне царквы візантыйска-славянскага абраду з'яўляецца лепшым сродкам для звароту праваслаўных у Польшчы ў Каталіцкую царкву. З гэтай нагоды ў 1930 г. ён звярнуўся да польскіх уладаў з прапановай устанаўлення асобнай іерархіі для гэтага абраду. Папа Рымскі жадаў стварыць дзве епархіі: Віленска-Пінскую і Валынска-Падляшскую.

Накіраванне спраў славянскага абраду ў Кангрэгацыю Усходніх Цэркваў павялічыла недавер да Ватыкана польскіх уладаў. Улады адмовілі ў стварэнні новых епархій, апраўдваючы гэта тым, што канкардат з Апостальскай Сталіцай меркаваў функцыянаванне ў Польшчы толькі трох каталіцкіх абрадаў: лацінскага, грэчаскага і армянскага. Абрад візантыйска-славянскі ў пагадненні канкардату не быў узяты пад увагу. У сувязі з негатыўным стаўленнем польскіх уладаў Ватыкан палічыў, што новая ўнійная акцыя з'яўляецца ўнутранай справай Царквы і не мае нічога агульнага з дамоўленасцямі з уладамі[3]. У 1930 г. Ватыкан рукапалажыў біскупам візантыйска-славянскага абраду генеральнага настаяцеля айцоў марыянітаў літоўца а. Францыска (Пранцышкуса) Бучыса. Для задавальнення патрэб неауніі ў Польшчы Папа Рымскі прызначыў апостальскага візітатара а. Мікалая Чарнецкага. Новы біскуп, украінец па паходжанню, належаў да ўсходняй лініі ордэна рэдэмптарыстаў. Неаўніяцкі ўладыка атрымаў сваю кафедру ў Ковелі, а рэзідэнцыю — у будынках манастыра ў Дубне (зараз Ровенская вобласць Украіны)[4]. Гэтыя біскупы, хоць і не прынялі непасрэдную юрысдыкцыю над неаўніяцкай акцыяй у Польшчы, але самім фактам свайго прызначэння ўзмацнілі каталіцкую місіянерскую дзейнасць сярод праваслаўных.

Каталіцкі епіскапат падтрымліваў развіццё візантыйска-славянскага абраду ў Польшчы. За місіянерскую дзейнасць сярод праваслаўных асабліва выказваліся біскупы ўсходніх лацінскіх епархій: Люблінскай, Луцкай, Пінскай, Падляшскай і Віленскай. Падляшскі біскуп Генрык Пшэздзецкі арганізаваў грашовы збор на стварэнне новых неаўніяцкіх парафій. Праціўнікамі такіх дзеянняў былі біскуп Люблінскі Марыян Фулман і кардынал Аўгуст Хлонд, якія выказваліся за прыняцце праваслаўных непасрэдна ў каталіцкую царкву лацінскага абраду. Каталіцкае парафіяльнае духавенства не лічыла людзей, якія змянілі веравызнанне, палякамі, яны, як каталікі-неафіты славянскага абраду, таксама маглі пагражаць польскім дзяржаўным інтарэсам[5], паколькі неаўніяты былі пераважна ўкраінскай, рускай і беларускай нацыянальнасці. Падобную пазіцыю прадстаўлялі дзяржаўныя ўлады. Першапачаткова ўлады падтрымлівалі будаўніцтва новых неаўніяцкіх храмаў і выплачвалі аклад 10 духоўным гэтага веравызнання, нягледзячы на тое, што прыходы візантыйска-славянскага абраду не былі прадугледжаны канкардатнай дамовай ад 1925 г. Хоць уніяцкая акцыя ў першыя гады функцыянавання каталіцкага візантыйска-славянскага абраду насіла спакойны характар, мясцовыя адміністрацыйныя ўлады бачылі ў ім крыніцу канфлікту на нацыянальнай і рэлігійнай глебе. Адначасова з цягам часу польскія ўлады ўсё больш крытычна ставіліся да ўніяцкага руху, зыходзячы з пераканання, што гэтая акцыя носіць непастаянны характар і спрыяе ўзнікненню антыпольскіх цэнтраў. У рэшце рэшт польскія ўлады не надалі біскупу Мікалаю Чарнецкаму юрысдыкцыі над нэауніяй у Польшчы, хоць неафіцыйна ён заставаўся кіраўніком візантыйска-славянскага абраду[6].

У неаўніяцкай акцыі таксама выкарыстоўваліся базыльяне і канверціты.У большасці сваёй гэта былі праваслаўныя святары, якія знаходзіліся ў канфлікце са сваёй іерархіяй і жадалі зрабіць духоўную кар'еру ў іншым веравызнанні. Большасць духоўных канверцітаў апынулася ў Каталіцкай царкве па матэрыяльных матывах і ў чаканні асабістых выгод. Гэтыя духоўныя не валодалі вялікімі маральнымі і інтэлектуальнымі якасцямі, неабходнымі ў місіянерскай дзейнасці. Сярод канверцітаў былі два экс-рэктары духоўных семінарый: Віленскай — Філіп Марозаў і Крамянецкай — Пётр Табінскі. Пераход гэтых духоўных у унію адгукнуўся гучным рэхам у Рэчы Паспалітай. Філіп Марозаў, не атрымаўшы годнасці экзарха арцыбіскупа Віленскага ў 1927 г., вярнуўся ў Праваслаўе разам з астатнімі канверцітамі[7].

З прычыны частых вяртанняў неаўніяцкіх духоўных у Праваслаўе камісія «Про Русія» і Кангрэгацыя па справах Усходніх Цэркваў рэкамендавалі праяўляць вялікую асцярожнасць пры прыняцці святароў, якія змянілі сваё веравызнанне. У гэтай сітуацыі ўсё большая ўвага звярталася на адукацыю будучых уніяцкіх духоўных. Па ініцыятыве езуітаў у Альбярціне каля Слоніма было створана ўніяцкае прадстаўніцтва. Духоўных для правядзення місіянерскай дзейнасці пасылалі на багаслоўскія курсы ў манаскія калегіі ў Пінску, Любліне, Кракаве і Рыме. У 1931 г. у будынках былой Дубенскай семінарыі была заложана Папская духоўная семінарыя, якая фінансавалася Рымам. Праграма навучання семінарыі была прыстасавана для патрэб неауніі[8]. Місіянерскай дзейнасцю сярод праваслаўных ў Польшчы заняліся прадстаўнікі ордэнаў усходняга абраду езуітаў, капуцынаў, марыянаў, аблатаў, рэдэмптарыстаў і студытаў. Пераважна гэта яны падтрымлівалі дзейнасць неаўніяцкага духавенства. Паводле звестак міністэрства рэлігійных вызнанняў і грамадскай асветы, у 1935 г. з 51 неаўніятаў-духоўных 22 было ўкраінскай нацыянальнасці, 13 — польскай, 7 — рускай, 4 — беларускай і 4 — нявызначанай[9].

У мэтах папулярызацыі неауніі езуіты выдавалі польскамоўны часопіс «Oriens», рускамоўныя перыядычныя выданні «Христианин», «К соединению», а таксама беларускамоўныя «Кіцеж» і «Да злучэння»[10]. Акцыю звароту праваслаўных на Валыні падтрымлівала каталіцкая прэса, у тым ліку «Życie Katolickie» – орган каталіцкай курыі ў Луцку і «Przegląd Katolicki». Па прыкладу міжславянскіх з'ездаў у Велеградзе з 1930 г. у Пінску праводзіліся ўніяцкія канферэнцыі[11]. Арганізацыяй канферэнцый займалася духоўная семінарыя ў Пінску. Удзельнікамі з'ездаў былі прадстаўнікі Каталіцкай царквы, рускія эмігранты і неаўніяцкае духавенства. На Пінскіх канферэнцыях абмяркоўваліся метады ўвядзення неауніі на тэрыторыі II Рэчы Паспалітай і ў Расіі. Падкрэслівалася неабходнасць захавання ўсходняй абраднасці, максімальнага згладжвання знешніх адрозненняў паміж абодвума веравызнаннямі і стварэння аптымальных умоў прыняцця праваслаўнымі каталіцкай веры. Адначасова ў асяроддзі польскага епіскапату функцыянавала Уніяцкая камісія епіскапату, якую ўзначальваў мітрапаліт Андрэй Шапціцкі, а яе членамі былі біскуп Падляшскі Хенрык Пшэздзецкі і арцыбіскуп Віленскі Рамуальд Ялбжыкоўскі.

Вынікі неаўніяцкай акцыі былі нязначныя ў параўнанні з маштабам акцыі і сродкамі, што выкарыстоўваліся для яе правядзення. Усе дадзеныя на тэму колькасці прыходаў, духоўных і міран, якія прынялі унію, з'яўляюцца малапраўдападобнымі з прычыны няўстойлівага становішча паміж абодвума вызнаннямі. Разам са свядомым пераходам у унію меліся выпадкі пабочныя і выпадковыя. Сялянскае насельніцтва з прычыны адсутнасці розніцы ў абрадзе не ўсведамляла, што духоўны змяніў вызнанне. У некаторых выпадках вернікі, якія знаходзіліся ў канфлікце са святаром, выказвалі жаданне далучыцца да неауніі, аднак пасля вычарпання канфлікту адразу ж вярталіся да Праваслаўя. У выніку ўзмацнення акцыі лацінскімі місіянерамі і дзяржаўнай адміністрацыі ўдалося звярнуць у каталіцызм мноства праваслаўных сем'яў, у тым ліку шырока асветленых у прэсе, 35 сем'яў з сяла Грынькі (укр. «Гриньки», Ланавецкі раён) у Крамянецкім павеце[12].

Паводле Міністэрства рэлігійных вызнанняў і грамадскай асветы, у 1927 г. было 28 неаўніяцкіх парафій, 30 духоўных і 17 000 міран. У 1930 г. існавала 33 неаўніяцкіх парафіі. Афіцыйныя статыстыка царквы ў 1935 г. паведамляе пра 32 епархіяльных клірыка, 26 манахаў, 32 навучэнцаў семінарыі ў Дубне, 45 парафій і 18 000 вернікаў. У сваю чаргу дадзеныя Міністэрства рэлігійных вызнанняў і грамадскай асветы ў 1938 г. прыводзяць 43 парафіі і 17 000 паслядоўнікаў неауніі[13]. Па ацэнцы Міністэрства унутраных спраў колькасць неаўніяцкіх прыходаў, якая прадастаўлялася царквой, была завышана ў мэтах прапаганды. З агульнай колькасці 58 прыходаў, якія ўзніклі ў 1924-1939 гадах перад Другой сусветнай вайной, функцыянавала 43 парафіі, у тым ліку 8, створаных у 1938 г. Астатнія прыходы, якія паўсталі па ініцыятыве дзеячаў уніяцкага руху, функцыянавалі вельмі нядоўга і хутка прыходзілі ў заняпад па прычыне адсутнасці вернікаў. Найбольшая колькасць прыходаў візантыйска-славянскага абраду была заснавана ў Валынскім ваяводстве (18), у Люблінскім (17), Беластоцкім і Навагрудскім (па 5), і Віленскім (3) ваяводствах[14]. Паводле найноўшых даследванняў, колькасць вернікаў візантыйска-славянскага абраду складала ў 1930 г. — 14 443, у 1934 г. — 15 960, у 1939 г. — 16 649[15]. У цэлым фактычная колькасць неаўніятаў складала прыблізна 17-18 тысяч і не перавышала колькасці ўніятаў, якія прынялі Праваслаўе.

Нізкая эфектыўнасць неаўніяцкай акцыі стала прычынай таго, што Кангрэгацыя па справах Усходніх Цэркваў 21 мая 1937 г.выдала новую інструкцыю, якая рэкамендавала ўзмацніць місіянерскую дзейнасць сярод праваслаўных. Місіянерскую акцыю планавалася праводзіць галоўным чынам на тэрыторыі Холмшчыны і Падляшша, дзе праваслаўныя складалі невялікі працэнт усяго насельніцтва[16]. З «Інфармацыйнага бюлетэня Сінадальнага-місіянерскага камітэта» вынікае, што спробы ўвядзення ўніі на тэрыторыях праваслаўных епархій скончыліся няўдачай, а ўся акцыя была накіравана пераважна на змешаныя шлюбы[17]. Неаўніяцкі рух абвастрыў адносіны Праваслаўнай Царквы з Рымска-каталіцкай і з дзяржавай. Улады Праваслаўнай Царквы сталі актыўна пратэставаць у адказ на дзейнасць езуітаў у Альберціне. Праваслаўная прэса вызначала неаўніятаў як здраднікаў, а ўсю акцыю лічыла незаконнай. Праваслаўная прэса часам прадстащляла дзейнасць уніяцкіх місіянераў як як русіфікатарскую. Такое меркаванне дамінавала ў прэсе, якая знаходзілася пад уплывам нацыянальных меншасцяў.

Крытыка адступнікаў ад Праваслаўя была злучаная з накладаннем на іх адлучэння. Фактычна ўсе праваслаўныя клірыкі, якія перайшлі ў каталіцызм, былі адлучаны ад Царквы. Праваслаўнае насельніцтва захоўвала недавер у дачыненні да неаўніякага духавенства, якое прыпадабнялася праваслаўным толькі знешне. Іх трактавалі як скрытых «папістаў», а сваіх святароў — як абаронцаў Праваслаўя. У 1934 г. былі створаны місіянерскія епархіяльныя і дэканатныя камітэты, а ў Пачаеўскай Лаўры быў арганізаваны агульнадзяржаўны з'езд праваслаўных місіянераў. З'езд растлумачыў духавенству і вернікам тую пагрозу, якую нясе неаўніяцкая акцыя Праваслаўю. Рапарты праваслаўных духоўных кансысторый інфармавалі мітрапаліта аб колькасці неаўніятаў. У святле гэтых паведамленняў праваслаўнае насельніцтва рашуча адхіляе новае вызнанне. Паводле звестак Віленскай духоўнай кансісторыі, з 1934 г. пакінулі Праваслаўе толькі абшчына царквы св. Андрэя з шасцю старымі ўніятамі і тры чалавекі з горада Стоўбцы. У іншых дэканатах не было ніякага пераходу з Праваслаўя ў каталіцызм. На думку мясцовых царкоўных уладаў, большай пагрозай былі секты, чым угаворы уніяцкіх місіянераў[18]. Праблема неауніі і звязаных з ёй канфліктаў скончылася адначасова з пачаткам Другой сусветнай вайны.

Антоні Васільевіч Мірановіч, прафесар, доктар гістарычных навук, загадчык кафедры гісторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы Беластоцкага ўніверсітэта. Беласток, Польшча.

 

[1] Waszkiewicz Z., Neounia – nieudany eksperyment? // Czterechsetlecie zawarcia unii brzeskiej 1596–1996, рэд. Alexandrowicz St. і Kempa T., Toruń 1998, — с.128–129; Rzemieniuk F., Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego. Neounia, Lublin 1999, — с.57; Mironowicz A., Neounia w II Rzeczypospolitej // Kościół Greckokatolicki na Warmii i Mazurach, рэд. Melnyk M., Olsztyn 2006, — с. 11–16.

[2] Łomacz B., Praca duszpasterska duchowieństwa neounickiego // „Novum” 1980, № 5, — с. 95–103, 158.

[3] Rzemieniuk F., Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego, — с. 59; Mironowicz A., Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, — с.140–142.

[4] Свитич А., Православная Церковь в Польше и её автокефалия, Буэнос-Айрес, 1959, — с. 194; Mironowicz A., Неоуния во Второй Речи Посполитой, „Seminarium Hortus Humanitatis”, т. XV, 2008, — с. 64–66.

[5] Rzemieniuk F., Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego, — с. 62–64.

[6] Там жа, с. 65–69, 72.

[7] Свитич А., Православная Церковь, с. 196–197; Łomacz B., Neounia, „Więź” 1983, нр.1, с. 60; Papieżyńska-Turek M., Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918–1939, Warszawa 1989, с. 412; Waszkiewicz Z., Neounia, с.139; Rzemieniuk F., Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego, с. 88–89.

[8] Wyczawski H. E., Ruch neounijny w Polsce w latach 1923–1939, „Studia Theologoca Varsoviensia” 1970, т. VIII, нр.1, с. 414; Waszkiewicz Z., Neounia, с.137.

[9] Papieżyńska-Turek M., Między tradycją a rzeczywistością, с. 423; Rzemieniuk F., Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego, с. 119–131.

[10] Papieżyńska-Turek M., Między tradycją a rzeczywistością, с. 410; Mironowicz A., Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, с. 144–145.

[11] Пар.: Дневник 1-ой Капланской Конференции по вопросу Церковной Унии в Пинске (23–24 IV 1930 года), Пинск 1931. Дневники следующих пинских и капланских конференций были опубликованы в Пинске: II конференции в 1932 г., III в 1933 г., IV в 1934 г., V в 1935 г., VI в 1939 г.

[12] Kiryłowicz S. Z dziejów prawosławia w II Rzeczypospolitej Polskiej. Niektóre problemy na tle polityki wyznaniowej państwa 1918–1939. Warszawa, 1985. P. 65–66; Mironowicz A. Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. — S. 145.

[13] Архив новых актов в Варшаве. Фонд министерства религиозных исповеданий и общественного просвещения. № 381. Л. 169, 320; Pirożyński M. Statystyka Kościoła w Polsce. Lublin, 1935. P. 16–17; Waszkiewicz Z. — Neounia… S. 142–143.

[14] Rzemieniuk F. Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego… S. 97–114

[15] Там жа. P. 138–139; Mironowicz A. Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. S. 146–147

[16] Słowo. 1938. № 20

[17] Biuletyn Informacyjny Synodalnego Komitetu Misyjnego. № 10 // Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў у Вільні. Ф. 605. Воп. 12. № 1574. Арк. 244–246.

[18] Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў у Вільні // Ф. 605. Воп. 12. № 1574. Арк. 128–131