Навігатар: Публікацыі / Статьи

Царкоўная унія і беларуская культура: сінтэз або культурная асіміляцыя?

09 снежня 2018

Нярэдка ў працах сучасных аўтараў унія падаецца як «сінтэз», «гармонія» паміж культурамі хрысціянскага Усходу і Захаду, як «мадэрнізацыя» і «еўрапеізацыя» духоўнай сферы ў жыцці беларускага народа ([1], с. 5, 70, 74 і наст.). За гэтымі квяцістымі фразамі стаіць уяўленне пра тое, што ў выніку кантактаў паміж дзвюма культурамі з'яўляецца трэцяя, новая і па-свойму ўнікальная культура. Зразумела, што ўсё гэта цешыць нацыянальнае самалюбства. Але тлумачачы падзеі мінулага, неабходна з асцярожнасцю даваць ім ацэнку, каб не захапіцца падобнай небесстароннасцю. На самай справе, культурны ўплыў можа весці і да паглынання адной культуры іншай, г.зн. да культурнай і этнічнай асіміляцыі. Што, калі унія вяла наогул не да захавання, а да знікнення беларусаў як народа? Каб разабрацца ў гэтым пытанні, трэба звярнуцца да розных аспектаў культурнай гісторыі, разгледзець літаратуру, мастацтва, фальклор. Улічваючы сцісласць часу, хацелася б звярнуцца да разгляду толькі двух аспектаў: мовы і архітэктуры.

Брэсцкая унія з'явілася заканамерным вынікам польскага каталіцкага ўплыву, які ўзмацніўся ў Вялікім княстве Літоўскім пасля заключэння дзяржаўнай уніі ў Любліне ў 1569 г. яшчэ напярэдадні гэтай падзеі ў ВКЛ была праведзена адміністрацыйная рэформа дзяленнем краіны на ваяводствы і паветы па польскаму ўзору. На працягу другой паловы XVI ст. праходзіла зямельная рэформа з мэтай павышэння дзяржаўных і ўладальніцкіх даходаў («валочная памера»), засноўваюцца фальваркі — усё гэта зноў жа на польскі ўзор. У сем'ях шляхты шырока распаўсюджваецца звычай радніцца з польскімі фаміліямі. Полькі-каталічкі прыбываюць, вядома, са сваімі духаўнікамі, пры дварах шляхты ладзяцца каталіцкія малельні, з'яўляюцца польскія настаўнікі і прыслуга. Польская лексіка напаўняе дзелавыя паперы, самі арыстакраты падпісваюцца пад імі на польскі манер: «рука власна» ([2], с. 353). У грамадстве ўзмацняецца саслоўнае дзяленне. Дваранскае саслоўе (шляхта) прысвойвае сабе практычна ўсе правы, а на мяшчан і сялян перакладаюцца абавязкі. Усё польскае становіцца модным, прэстыжным, а сваё ранейшае — «мужыцкім», «халопскім» (можна ўспомніць абуральную рэакцыю Івана Мялешкі). У такіх умовах і сама вера «руская» зазнае кпіны асабліва з боку моладзі, якая вучылася ў замежных універсітэтах Італіі, Германіі і Францыі. Такім чынам, не дзіўна, што каталіцкія прапаведнікі накшталт Пятра Скаргі сталі ўказваць праваслаўным на іх памылкі, прапаноўваючы ўступіць у унію з Рымам.

Польская мова стала дамінаваць у колах літоўска-рускай шляхты. Выдавец славяна-беларускага Евангелля Васіль Цяпінскі ў Прадмове (каля 1580 г.) пісаў са смуткам, «відечи такіх велікіх княжат, такіх панов значных так много деток невінных, мужей  с женамі в таком зацном руском, а злаща перед тым довстіпном ученом народе езыка своего славнаго занедбане… зачим в полскіе, або в іные пісма … заправуют» ([3], с. 164-165). Мода на польскую мову так шырока распаўсюдзілася, што ў літоўскіх Статутах 1566 г. і 1588 г. з'явіўся спецыяльны пункт, што «земскі пісар павінен пісаць літарамі і словамі рускімі ўсе лісты і позвы» ([4], с. 353). Дадзенае правіла не тычылася, аднак, Каталіцкай царквы, якой афіцыйна дазвалялася ўжываць польскую мову, а менавіта, звяртацца да біскупаў суды павінны былі «польскім пісьмом» (Статут 1588 г., раздзел III, артыкул 32). У далейшым дамінаванне польскай мовы ў справаводстве ў ВКЛ стала настолькі звыклым, што ніякія нормы статутаў не маглі выконвацца. У 1696 г. Варшаўскі сейм сваёй забаронай замацаваў такое становішча спраў і канчаткова вывеў з афіцыйнага ўжывання «рускую мову».

З самага пачатку Брэсцкай уніі папскія булы гарантавалі ўніятам захаванне ўсходняга богаслужэння і, адпаведна, царкоўнаславянскай мовы. Захаванне гэтай умовы зразумелае: слова ёсць такая ж неад'емная частка богаслужэння, як і бачныя сімвалічныя дзеянні (абрады). Захаванне ўніятамі царкоўнаславянскай мовы аказала беларусам своеасаблівую паслугу: у сувязі з заняпадам кніжнай заходнерускай (старабеларускай) мовы ў XVII ст. і за адсутнасцю іншых літаратурных узораў (акрамя польскага) мясцовыя кніжнікі з уніятаў пацягнуліся да традыцыйнай царкоўнаславянскай лексікі і граматыкі.

Справа ў тым, што паланізацыя, якая захапіла сацыяльныя вярхі, адмяжоўвала іх ад культуры нізоў. Пераходзячы ў каталіцтва (абыходзячы унію), шляхта ВКЛ апалячвалася, мясцовае літоўскае або «рускае» паходжанне заставалася для яе толькі указаннем «краёвасці» — gente Ruthenus, natione Polonus (па паходжанню рускі, а па нацыянальнасці паляк — фраза, якая прыпісваецца Станіславу Ажахоўскаму, каталіцкаму каноніку і публіцысту XVI ст). Чым мацней прывязвалася да польскай мовы і культуры выхаванае ў польскіх школах шляхецкае саслоўе, тым мацней замыкаліся ў сваёй мове і звычаях мяшчане і сяляне. Унія толькі замацоўвала такое размежаванне. Імкненне аддзяліцца, супрацьпаставіць сябе простаму народу было характэрнай рысай ідэалогіі шляхецтва, якая апраўдвала панаванне шляхціца над «хлопам». Таму нават «хлопская» вера не павінна была злівацца з «панскай». І на беларускіх землях стварылася такое становішча, калі панскі слуга або прыгонны селянін мог у дастатковай меры разумець польскую мову гаспадара, але сам на яе не пераходзіў, размаўляючы на сваёй роднай мове. Так да канца XVIII ст. стварылася польска-беларускае двухмоўе: беларусы ў побыце актыўна карысталіся сваёй мовай, але пры гэтым пасіўна ўспрымалі і польскую ([5], с. 366).

У адукацыйнай сферы дамінаванне польскай мовы выявілася ва ўсёй сіле. Уніяцкая іерархія, заклапочаная захаваннем свайго ўплыву на просты народ, старалася захапіць у праваслаўных брацкія школы, створаныя для навучання веры і мовам, у тым ліку славянскай і «рускай». Для іх вывучэння ў праваслаўных асаблівай папулярнасцю карысталіся «Граматыка» Мялеція Сматрыцкага (Вільня, 1619) і розныя буквары (напрыклад, Спірыдона Собаля, выдадзены ў Оршы ў 1631 г.). Аднак пастаноўка навучальнай справы ў уніятаў ішла туга. Да канца XVIII ст. вышэйшую адукацыю толькі асобныя ўніяцкія клірыкі маглі атрымаць у якасці стыпендыятаў у некалькіх папскіх семінарыях (калегіумах). Адна з іх была адкрыта ў Вільні. У Мінску меркавалася адкрыць галоўную семінарыю. На гэтую справу ў 1626-1632 гг. былі сабраны значныя сродкі, ахвяраванні ўносіў нават сам папа. Аднак з 24 магчымых выхаванцаў ледзь набралі пецярых пры двух настаўніках, справа ледзь прасоўвалася да таго часу, пакуль у 1655 г. семінарыя не была разбурана падчас вайны Расіі з Рэччу Паспалітай ([6], С. 514). Паступова адукацыя ўніятаў перайшла ў загадванне манаскага базыльянскага ордэна, члены якога былі зацікаўленыя ў падрыхтоўцы будучых манахаў. Пры некаторых базыльянскіх навіцыятах (школах для паслушнікаў) існавалі ніжэйшыя класы для навучання дзяцей. Навука зводзілася да навыкаў элементарнага лічэння і пісьма, азоў рэлігійных ведаў (катэхізісу). Мовай зносін у асяроддзі базыльянаў была польская, як пра гэта піша ўніяцкі гісторык базыльянскага ордэна Ігнацы Кульчынскі (1694-1741): «Польскую мову ... ў гэтых нашых краях мы манахі ... як родную ва ўсіх выпадках ... звычайна выкарыстоўваем» ([7], с. 128).

З наступленнем уніі ў Беларусі была перарвана мясцовая літаратурная традыцыя, звязаная з развіццём брацкіх школ у канцы XVI — пачатку XVII ст. Заходнеруская (старабеларуская) мова перастала быць запатрабаванай з пераходам шляхецкага саслоўя ў каталіцтва. Замест яе ў літаратуры стала дамінаваць польская мова. Яе ўплыў паступова ўзмацняўся і ў уніі. У XVIII ст. тут ужо ўжываюцца польскія катэхізісы. Інструкцыі і распараджэнні для парафіяльнага духавенства выдаваліся на польскай мове. Нават самыя агульнаўжывальныя малітвы сталі запісвацца на «рускай» мове лацінскімі літарамі. У прадмове да славянска-польскага «Лексікону», выдадзенага ў 1722 г. у Супраслі, уніяцкі мітрапаліт Леў Кішка наракаў, што ледзь соты святар разумеў тады царкоўнаславянскую мову і набажэнства ([8], с. 131). У бібліятэках уніяцкіх манастыроў яшчэ захоўваліся нешматлікія кірылічныя выданні і рукапісы, уніяцкія друкарні спраўна выпускалі ў свет богаслужэбныя кнігі на царкоўнаславянскай мове, але колькасць іх няўхільна скарачалася. Паводле падлікаў Віленскага бібліёграфа А.І. Мілавідава (1864-1935), у 1645-1845 гг. надрукаваны 43 царкоўнаславянскія кнігі, у той час як за папярэднія сто гадоў іх было 92 ([9], с. 490). У ВКЛ яшчэ ў XVI ст. была ўведзена цэнзура кніг, давераная езуітам. З іх дапамогай у бібліятэках праводзіліся «чысткі», супярэчныя лацінству кнігі знішчаліся. У далейшым функцыі забароны на распаўсюджванне кніг у гарадах перайшлі да магістратаў, а напярэдадні апошняга падзелу Рэчы Паспалітай паліцэйскія функцыі назірання над бібліятэчнымі фондамі былі ўскладзены на рымска-каталіцкае духавенства. У выніку было знішчана або без вестак прапала нямала кірылічных кніг і рукапісаў.

Такім чынам, грэбаванне кніжнай славянскай традыцыяй лепш за ўсё сведчыць пра пагарду ў уніі і да мясцовай (старабеларускай) мовы.

Звяртаючыся да ўніяцкай архітэктуры, заўважым, што ў ёй культурны ўплыў дзейнічае мацней і выразней слоў. На самай справе, аб архітэктурным стылі «віленскага барока» ў Беларусі ведае ці не кожны са школьнай лавы. Вядома, такі папулярны ў Заходняй Еўропе стыль як барока (італ.: «мудрагелісты», «схільны да празмернасцяў», або парт. — pérola barroca (даслоўна «пярліна з заганай»)) меў свае лакальныя стылі і асаблівасці. Аднак «Віленскае барока» было ўласцівым не толькі тэрыторыі сучаснай Беларусі. У гэтым стылі будаваліся пераважна каталіцкія храмы ў Літве і Польшчы.

Са з'яўленнем уніі пачалася барацьба за праваслаўныя храмы, якія існавалі на той момант, таму ўласна ўніяцкае будаўніцтва вялося толькі ў перыяды адноснай стабільнасці ў XVII ст. (напрыклад, Успенскі сабор Жыровіцкага манастыра), а больш за ўсё — у XVIII ст., асабліва ў другой яго палове («Віленскае барока»). Першым барочным храмам на тэрыторыі Беларусі лічыцца касцёл Божага Цела ў Нясвіжы, пабудаваны ў 1584-1593 гг. на сродкі князя Мікалая Радзівіла Сіроткі (перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва пад уплывам езуітаў). Прататыпам храма была рымская Царква Іль Джэзу, у якой пахавалі заснавальніка езуіцкага ордэна Ігнація Лаёлу. Плошчы беларускіх гарадоў забудоўваюцца цяпер высокімі касцёламі, сярод якіх губляюцца ўніяцкія храмы і зусім рэдкія праваслаўныя цэрквы. У Мінску, напрыклад, у канцы XVIII ст. з яго 6 тыс. жыхароў на адну праваслаўную царкву прыпадалі 9 каталіцкіх манастыроў, каталіцкі сабор, 2 уніяцкія манастыры і 3 уніяцкія царквы. Такім чынам, дамінаванню касцёлаў на самых бачных месцах адпавядала таксама іх колькасць. Уніяцкія цэрквы вонкава цалкам зліваліся з гэтым каталіцкім фонам.

Сапраўды, будынак храма ў выглядзе выцягнутага прамавугольніка ў плане (базіліка) стаў пануючым тыпам у уніі. У гэтым можна ўбачыць відавочнае адступленне ад традыцыйнага выгляду візантыйскага крыжавакупальнага храма. Акрамя таго, адзінства з каталіцтвам выяўлялася падабенствам уніяцкай царквы з барочным касцёлам у знешніх дэталях: дзве накіраваныя ўверх вежы па баках галоўнага ўваходу, франтон, які ўзвышаецца, часцяком адсутнасць купала (сімвал неба) над цэнтральнай прасторай храма. Характэрнай рысай новага стылю архітэктуры была ўвага да вонкавых элементаў дэкору і «праставатасць» унутранага ўбрання. З цягам часу ва ўніяцкіх храмах знікае іканастас – самы прыкметны складнік храмавай прасторы.

Падаецца, што канфесійная прыналежнасць не іграла асаблівай ролі ў перайманні архітэктурнай моды, таму было б памылкова атаясамляць «Віленскае барока» выключна з уніяцкай архітэктурай. Самы вядомы архітэктар Віленскай школы — Іаган (Ян) Крыстаф Глаўбіц (1710-1767) — будаваў ці рэстаўраваў храмы для лютэран, іудзеяў, каталікоў, уніятаў. Па яго праекту ладзіўся іканастас праваслаўнага Свята-Духава сабора ў Вільні. У Полацку помнікам працы Глаўбіца застаецца Сафійскі сабор (перабудова 1749-1765). На апошнім прыкладзе добра можна бачыць, як на падмурках праваслаўнага сабора быў пастаўлены зусім іншы храм з уласцівай каталіцкім касцёлам архітэктурай. У яго формах не прасочваецца нават аддаленай пераемнасці ад папярэдніка. Пераробку ў касцельны выгляд зазналі многія былыя праваслаўныя цэрквы. Напрыклад, храм святых Барыса і Глеба ў Навагрудку — прыбудаваныя па баках галоўнага фасада масіўныя вежы цалкам сказілі яго першапачатковае аблічча.

Аналагічнае захапленне барочнай архітэктурай на Украіне сапраўды прывяло да сумяшчэння традыцыйных форм крыжовакупальнага візантыйскага храма з барочнымі купаламі, франтонамі і дэкорам (Сафійскі сабор у Кіеве, Траецкі сабор у Чарнігаве). Аднак тое не былі ўніяцкія цэрквы.

Уніяцкая архітэктура ў выглядзе віленскага барока, вядома, была новым павевам. Але гэта быў уплыў каталіцкі, які вырас на каталіцкай глебе і развіўся пераважна ў беларуска-літоўскім каталіцкім храмабудаўніцтве. Тое, што ён адлюстраваўся і ва ўніяцкім дойлідстве сведчыць толькі пра жаданне будаўнікоў падкрэсліць царкоўнае адзінства з каталікамі, а пераймальніцтвам дагадзіць духу часу.

Падводзячы вынік сказанага аб мове і архітэктуры ў Уніяцкай царкве, хочацца сказаць, што трактоўка уніі як культурнага «сінтэзу», як «самабытнага культурнага феномену» падаецца неадэкватнай. Унія стала правадніком таго магутнага польскага культурнага ўплыву, які закрануў усе сферы народнага жыцця. У выніку ў Беларусі сфарміраваўся від элітарнай польскай культуры, веснікам якой стала ўніяцкае духавенства ў асобе базыльянскага ордэна. Традыцыйная праваслаўная культура (царкоўнаславянская мова набажэнства) захоўвалася хіба як нешта перыферыйнае, маргінальнае, як асадак пасля хімічнай рэакцыі. Таму унія была хутчэй формай культурнай асіміляцыі беларусаў, якая выразілася ў рэлігійнай сферы.

Літаратура:

 

[1] Марозава, С. В. Уніяцкая царква ў этнакультурным развіцці Беларусі (1596—1839 гады) / С.В. Марозава; Пад навук. рэд. У.М. Конана. — Гродна, ГрДУ, 2001. — 352 с.

[2] Жураўскі, А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. / А. І. Жураўскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — 372 с.

[3] Хрэстаматыя па гісторыі беларускай мовы. Вучэбны дапаможнік. — Мн.: Акадэмія навук БССР, 1961. — Ч. 1. — 540 с.

[4] Жураўскі, А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. / А. І. Жураўскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — 372 с.

[5] Жураўскі, А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. / А. І. Жураўскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — 372 с.

[6] Харлампович, К. В. Западно-русские православные школы XVI и начала XVII века, отношение их к инославным, религиозное обучение в них и заслуги их в деле защиты православной веры и церкви. / К. В. Харлампович — Казань, 1898. — 566 с.

[7] Лабынцев Ю. А., Щавинская Л. Л. Некоторые обстоятельства и средства поддержания белорусско-украинской униатской литургической практики в XVII - XIX веках. // Древняя Русь. 2000. — № 2. — С. 125—137.

[8] Лабынцев Ю. А., Щавинская Л. Л. Некоторые обстоятельства и средства поддержания белорусско-украинской униатской литургической практики в XVII - XIX веках. // Древняя Русь. 2000. — № 2. — С. 125—137.

[9] Миловидов, А. И. Судьба русской книги в Северо-Западном крае в связи с его культурной историей. // Христианское чтение. 1903. № 9. — С. 348—361, № 10. — С. 486—506.

Прыход праведнага Іаана Кранштацкага ў горадзе МінскуПераклад з рускай Church.by